دغدغه همیشگی انتخاب و نمایش بهترینها/ مروری بر «سینماحقیقت»
جشنواره مستند «سینماحقیقت» با همه دشواریهایی که در برگزاری با آن مواجه است، هنوز تنها تکیهگاه مستندسازان و دوستداران سینمای مستند برای معرفی وجوه مهمی از سینمای مستند ایران است.
به گزارش روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، محمد سلیمانی: جشنواره فیلم سینما حقیقت به دلیل محدودیت زمان برگزاری و ضرورت انتخاب تعداد محدودی فیلم برای نمایش در بخشهای مختلف شاید نتواند آینه تمام نمای سینمای مستند ایران باشد ،اما در زمان برگزاری آن ، عده زیادی از علاقه مندان سینمای مستند کنجکاوند بدانند هیات انتخابی که از بین انبوه آثار ارائه شده به بخشهای مختلف ، تعدادی از بهترینها را انتخاب کردهاند به چه آثاری امکان نمایش در جشنواره را داده اند و آیا کیفیت عمومی آثار میتواند نشان دهنده بخشی از قابلیتهای بالفعل شده سینمای مستند ایران باشد ؟ به عبارت دیگر مخاطبان جشنواره فیلم سینما حقیقت میدانند که قرار نیست طی ۵ روز شاهد همه قابلیتهای موجود سینمای مستند ایران باشند ، ولی این توقع را دارند که در بین آثار ارائه شده شاهد بهترینها باشند .تکلیف آثاری که اصلاً به جشنواره ارائه نشدهاند روشن است. پدیدآورند گان این آثار به دلایل مختلف ترجیح دادهاند محصول تلاششان را در معرض قضاوت هیات انتخاب و مخاطبان جشنواره قرار ندهند. ممکن است در میان این آثار مستندهای درخشانی هم باشند که دیده نشدن آن ها بدون تردید برای کلیت سینمای مستند ایران یک ضایعه تلقی میشود ولی آن چیزی که در روزهای برگزاری جشنواره ذهن دغدغه مندان سینمای مستند را درگیر میکند ، نمایش احتمالی آثاری است که ضعف ساختاری و ایده یابی و پژوهش در آن ها ممکن است سوالاتی را در ذهن مخاطبان ایجاد کند. اینکه آیا همه آنچه که به جشنواره راه پیدا کرده واقعاً بهترین انتخابها بودهاند .واضح است که هر هیات انتخابی سلیقه خاص خودش را دارد و ممکن است با انتخاب افراد دیگر ، عناوین مستندهای انتخاب شده هم دستخوش تغییر شوند ولی بدون تردید مخاطبان و علاقه مندان سینمای مستند به خوبی میتوانند بین «انتخابهای سلیقهای صرف »و «رعایت استاندارد های تولید مستند دیدنی با چاشنی سلیقه شخصی» تمایز قائل شوند و البته از کسانی که سال ها همراه سینمای مستند و جشنواره سینما حقیقت بوده اند این انتظار میرود که در این زمینه خاص قدرت تشخیص مطلوبی داشته باشند.
متاسفانه به دلیل فشردگی برنامههای جشنواره و نمایش همزمان بسیاری از فیلمهای بلند و کوتاه و نیمه بلند امکان تماشای تعدادی از آثار مهم جشنواره را از دست دادم و به همین دلیل هم نمیتوانم قضاوت قطعی درباره سطح کیفی آثار شرکت کننده داشته باشم ولی بر اساس همین تعداد فیلمی که موفق به تماشای آن ها شدم، به نظر میرسد سینمای مستند ایران به رغم رشد تکنیکی و فنی آثار صرف نظر از چند استثنا ، به لحاظ انتخاب موضوع و کیفیت پژوهش با مشکلاتی مواجه است .به دلیل وجود بسیاری از محدودیتها که متاسفانه هیچ نهاد و مرجعی هم آن ها را گردن نمیگیرد ، مستندسازان از رفتن به سراغ اغلب مضامین ملتهب اجتماعی پرهیز میکنند و اگر مستندهای مهم و جسورانهای هم ساخته میشوند به دلایلی که فعلاً مجالی برای پرداختن به آن ها نیست به جشنواره سینما حقیقت ارائه نمیشوند .
در هر صورت مستند اجتماعی نمایندگانی در جشنواره امسال داشت و تا حدودی هم در جذب علاقه مندان این قبیل آثار موفق بود. البته در بخش مهم و کنجکاوی برانگیز جنگ ۱۲ روزه ، منهای مستندهایی همچون« راش» و «نامش زن» بقیه آثار نشان از محدودیتها و ممنوعیتها یی داشت که مستندسازان در شرایط بحرانی جامعه با آن مواجه میشوند .به همین نسبت هم مخاطبان این قبیل آثار که این روزها سطح توقعشان از هنر و هنرمند به شدت بالا رفته است، نمیتوانند ارتباط عمیقی با آثار ارائه شده برقرار کنند.
نمیخواهم همه مشکلات مستندهای اجتماعی امروز را به محدودیتهای بیرون از حوزه اختیار مستندساز مرتبط بدانم . در شرایطی حتی سخت تر از حال حاضر، مستندسازان با استعداد و سخت کوشی هم بودهاند که مستندهای اجتماعی درخشان و ارزندهای را به کارنامه سینمای مستند ایران اضافه کرده و ماندگار شدهاند .به یاد داشته باشیم که اتفاقاً تفاوت اصلی سینمای مستند و داستانی در این است که در سینمای مستند بدون در اختیار داشتن نقدینگی کافی هم میتوان با تلاش و پشت کار مضاعف مستندهای خوب و تاثیرگذاری ساخت. اتفاقی که شاید در سینمای داستانی به واسطه گرانی ذاتی اش به ندرت رخ بدهد .به همین دلیل هم هر سال به رغم پا برجا ماندن مشکلات و محدودیتها ، همچنان میتوان امیدوار بود که در جشنواره سینما حقیقت چند مستند اجتماعی دیدنی و موثر به نمایش درآید .همچنان که امسال هم این اتفاق رخ داد و اگرچه تعداد آثار برتر به اندازه سالهای قبل نبود ، ولی با همین بضاعت موجود هم میشد به بهبود شرایط در سالهای بعد امیدوار شد .
در میان آثار بلند جشنواره امسال مستندهایی همچون نارکیس ،زیر درخت لور، خون طلایی آمنه، جای خالی فرهاد، کابوک ،آگیرا ،برای دخترم ،بالهای آوازخوان و نامش زن سعی کردند کم و بیش با برخی اغماض ها از فیلم مستند اجتماعی نمایندگی کنند. برخی از این مستندها از جمله نارکیس میتوانستند در قالب مستند نیمه بلند موثر و جذاب تر باشند در این بین اگرچه «کابوک» به دلیل مظنون یابی درخشان و کارگردانی قابل قبول توانست تا حدودی طولانی و کشدار بودن برخی لحظات رخدادهایش را جبران کند ولی در نهایت به نظر میرسد اگر کوتاه تر شود به جای تاکید روی توضیحات و درد دلهای طولانی و مکرر صاحب باغی که پرندههای مهاجر به آن آسیب زدهاند ، روی حاشیههای ایجاد شده و به ویژه رفتار برادران و خانواده شخصیت اصلی و ریشه یابی اتفاق مرکزی یعنی آمدن پرندگان و واکنش صاحب باغ و تناقضهای رفتاری او و همچنین موضوع دخالت سازمان حفاظت محیط زیست تاکید میشد ، بدون تردید عنوان یکی از بهترین مستندهای جشنواره امسال را از آن خود میکرد . به نظر میرسد در سینما ی مستند ایران و به ویژه مستندهای اجتماعی باید بیشتر از همیشه به فکر گزیده گویی بود .
دو پرتره دیدنی
جشنواره سینما حقیقت امسال دو مستند پرتره دیدنی ایرانی و خارجی داشت که هر کدام به دلایلی توانستند ارتباط خوب و عمیقی با مخاطبانشان برقرار کنند .یکی« مشت زنی در رینگ ترجمه »که به زندگی مرحوم ذبیح الله منصوری میپرداخت و دیگری« انیو» ساخته «جوزپه تورناتوره» که در بخش غیر رقابتی به نمایش درآمد و برای من حسن ختامی برای تماشای آثار جشنواره امسال بود.
ذبیح الله منصوری به عنوان یکی از مشهورترین مترجمان آثار عامه پسند و جدی دست مایه های بسیاری برای ارائه اثری خلاقانه و جذاب در اختیار مستندساز قرار داده بود و او هم با درک درست از شخصیت منصوری و حواشی زندگی او به بازسازی بخشی از زندگی و حضورش در عرصه ترجمه پرداخته بود.
مهم ترین ویژگی مستند مشت زنی در رینگ ترجمه ، پژوهش دقیق و با کیفیت آن است. یعنی وسواس در پژوهش موجب شده که حاشیههای زندگی ذبیح الله منصوری بدون افتادن به ورطه ژورنالیسم زرد و ورود به جزئیات زندگی شخصی او در متن مستند ، فقط تا حدی که به شناساندن او به مخاطبان جوان سینمای مستند کمک کند پررنگ شود وگرنه مستند ساز با ورود به حیطههای دیگر میتوانست صرفاً مستندی عامه پسند و سرگرم کننده ارائه کند ، بی آنکه مخاطبان تکلیف خودشان را با این مترجم سرشناس و مرموز عرصه ادبیات بدانند .
ویژگی دیگر این مستند متکی نبودن به گفتگو با شخصیتهای مختلف است و سعی میکند در کنار تاکید بر نظر نویسندگان و مترجمان و شخصیتهای شناخته شده درباره شخصیت و منش کاری و رفتاری ذبیح الله منصوری ، روایتش از زندگی و آثار این مترجم خاص را به کمک انتخاب شیوه روایی مستند سینمایی فراتر از یک گزارش معمولی ارائه کند.
« انیو» ساخته جوزپه تورناتوره ادای دین باشکوه سینماگری خلاق و آگاه به یکی از بزرگترین و تاثیرگذارترین شخصیتهای عرصه موسیقی فیلم سینمایی جهان است.الگویی برای همه مستندسازان علاقه مند به ساختن پرتره های جذاب و عمیق درباره چهرههای مهم و شناخته شده عرصه هنر.
فیلم با ریتمی مناسب و بسیار جذاب ، آمیزهای است از نظر فیلم سازان، آهنگسازان و استادان موسیقی و حرفهای موریکونه و دقایقی از آثار غیر سینمایی و سینمایی او که همه اینها با تدوینی استادانه به روایتی حساب شده با تاکیدهای به جا روی گفتگوی طولانی با موریکونه و مکث روی واکنشهای احساسی او به هنگام روایت مهم ترین فرازهای یک زندگی هنری پرتنش سندی جذاب و دیدنی را در برابر نگاه و قضاوت مخاطبان قرار میدهد .
مخاطبان انیو پس از پایان این مستند دو ساعت و نیمه با تصاویری از هنرمندی خلاق و پرکار روبرو می شود که در دوران اوج پختگی هیچگاه از عقاید نوگرایانهاش عقب نشینی نمیکند. اینکه مخاطب مستند انیو در زمان تماشای اثر متوجه گذر زمان نمیشود و پس از شروع تیتراژ پایانی تا آخر در سالن مینشیند و به اثر مهم و خلاقانهای که دیده فکر میکند و احترام میگذارد فقط به دلیل اهمیت و جذابیت شخصیت انیوموریکونه در دنیای هنر موسیقی نیست .جوزپه تورناتوره که خود کارگردان یکی از آثار مهم کارنامه موریکونه «سینما پارادیزو» است بر پایه پژوهشی درجه یک ، روایت را به کمک تصاویر، فیلمها و گفتگوها بر مبنای ضرباهنگی دقیق و حساب شده شکل میدهد. با اینکه محصول کار مستندی دو ساعت و نیمه است ، ولی از زیادهگویی و تکرار لحظهها و ایدهها خبری نیست .تماشای این اثر ارزشمند را که بعدها دریافتم در پلتفرمهای داخلی هم قابل دسترس است، به همه علاقهمندان موسیقی فیلم و سینمای مستند توصیه میکنم .
حسن ختام
نمایش فیلمهای برگزیده جشنواره سینما حقیقت در بیش از 40شهرستانحسن ختامی بود بر تلاش یک ساله برگزارکنندگان جشنواره برای زنده نگه داشتن نام سینمایی مستند ایران . استقبال از فیلمهای جشنواره در شهرستانها هم نشان داد که دوران تمرکز جشنواره بر مخاطبان پایتخت نشین به سر آمده آمده است و برگزارکنندگان جشنوارههای سینمایی باید با تکیه بر اصل گریز از مرکز ، هوای سینما دوستان شهرستانی را بیش از اینها داشته باشند .
جشنواره مستند سینما حقیقت با همه دشواریهایی که در امر برگزاری با آن مواجه است، هنوز هم تنها تکیهگاه مستندسازان و دوستداران سینمای مستند برای معرفی وجوه مهمی از سینمای مستند ایران است.
منبع: جهان سینما
