1395-09-15

طباطبایی‌نژاد از دهمین جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت می‌گوید تلاش براي برگزاري جشنواره‌اي استاندارد

جشنواره دهم سينماحقيقت چهارمين سالي است كه به دبيري سيدمحمدمهدي طباطبايي‌نژاد برگزار مي‌شود. حالا و پس از چهار سال مي‌توان قضاوت جامع‌تري درباره عملكرد مدیرعامل مركز گسترش سينماي مستند و تجربي داشت؛ مبناي گفت‌وگو با او همين مساله است. سعي كرديم سوالات چالشي‌تر باشد و انتقادها را هم مطرح كنيم. بخش ديگر گفت‌وگو با دبير جشنواره مربوط به تغييراتي است كه امسال اتفاق افتاده است.
* محمود صادقلوگيوي

* آقاي طباطبايي‌نژاد، به عنوان كسي كه سال‌هاست در حوزه مستند فعاليت مي‌كنيد و در مركز گسترش سابقه طولاني داريد، چه كمبودي را در سينماي مستند ايران احساس مي‌كنيد؟
نخستين مشكلي كه حوزه فرهنگ و بالطبع سينماي مستند با آن مواجه است، كمبود بودجه است. من نمي‌خواهم بگويم كه اين تنها مشكل ما است. هزينه ميانگين يك فيلم در مركز، ميانگين بالايي نيست.
* حدود 60 ميليون تومان.
مثلا يك همچنين چيزي. با اين رقم‌های بسيار محدود نمي‌توان كار بزرگ و جدي‌ای انجام داد و اگر بخواهيم كارهای بزرگ و جدي بيشتري انجام دهيم، تعداد فيلم‌ها كم مي‌شود.
* بگذاريد كمي وارد جزييات شويم. بودجه ميانگين استاندارد يك مستند بلند 80 دقيقه‌اي، از نظر شما چقدر هزينه دارد؟
به نظر من به اندازه يك تله‌فيلم.
* يعني حدود 180 ميليون.
بله، به نظر من اين حداقل هزينه يك فيلم مستند است، البته وجه ديگري كه نبايد از آن غافل شد، مستندساز است؛ مستندساز يا تيمي كه توانايي هزينه‌كرد را داشته باشند و اين پول براي فيلم هزينه شود. ممكن است هر كسي قواره كاركردن با بودجه كلان را نداشته باشد، البته ما مستندسازان بسياري داريم كه توانايي كاركردن با اين بودجه‌ها را دارند، اما متاسفانه به دليل محدوديت‌هاي مالي، آن‌ها مجبورند با سختي و دشواري آثار خود را به سرانجام برسانند. مشكل ديگر اين است كه در حوزه تهيه‌كنندگي سينماي مستند، وضعيت مطلوبي وجود ندارد. تهيه يك مستند بايد در چارچوبي مشخص صورت گيرد و نظام‌مند باشد. اما من نمي‌توانم در حوزه تهيه‌كنندگي سينماي مستند تعداد زيادي نام ببريم. ما رابطه خوبي با انجمن تهيه‌كنندگان سينماي مستند داريم، اما تهيه‌كنندگاني كه بيايند و بتوانند از فضاها و امكانات مختلف استفاده كنند، بسيار كم داريم.
* مثلا پيدا كردن اسپانسر؟
دقيقا! پيدا كردن اسپانسر و البته مديريت و ايجاد فضايي كه از مجموعه امكانات مختلف به تهيه يك اثر مستند برسند. در ايام جشنواره يك روز به ورك‌شاپي اختصاص دارد كه در آن خانم بني‌اعتماد و آقاي ميرتهماسب از تجربه خود در تهيه پروژه «كارستان» صحبت خواهند كرد و در آن توانسته‌اند از نهادهاي غيردولتي بودجه بگيرند، مثل شركت‌ها، اتاق بازرگاني و جاهاي ديگر. تهيه‌كنندگان در اين ورك‌شاپ شركت مي‌كنند. ضمن اين‌كه براي سومين سال پياپي، توليد مشترك اروپا EDM را هم برگزار خواهيم كرد كه بحث تهيه و توليد در عرصه بين‌المللي را با اعضاي ورك‌شاپ كار خواهد شد. واقعا هم در تهيه‌كنندگي در حوزه بين‌الملل نقص داريم.
* بياييد وارد جزييات شويم. تلويزيون چه رقمي پرداخت مي‌كند؟
واقعا رقم جدي نيست. ما گفتيم كه يك عرفي وجود دارد، حداقل يك‌سوم هزينه توليد به عنوان حق پخش در سال معين، مثلا براي سه سال تعريف شود. اما متاسفانه اين اتفاق نمي‌افتد و تلويزيون زير بار نمي‌رود كه يك‌سوم صدميليون يا بيشتر را كه مثلا 40 ميليون مي‌شود، بدهد و يك فيلم مستند بخرد. تلويزيون مي‌گويد ما مي‌خواهيم فيلم را فقط با پنج ميليون داشته باشيم يا حتي كمتر. در فيلم‌هاي كوتاه دو يا سه ميليون، نيمه‌بلند پنج ميليون و بلند حداكثر هفت ميليون.
*هيچ وقت به ذهن‌تان خطور كرده كه وقتي تلويزيون اين‌قدر كم‌پول مي‌دهد، به مركز به عنوان نماينده مستندسازان بر بخورد و اصلا فيلمي به آن‌جا ندهيد؟
بله، اتفاق افتاده. سال‌هايي كه من قائم‌مقام مركز بودم به دليل همين شرايط آقاي آفريده نظرش اين بود كه فيلم به تلويزيون ندهيم، دقيقا به دليل همين قيمت‌گذاري. سه، چهار سالي بود كه ما حتي يك فريم هم به تلويزيون فيلم نداديم، اما در دوره‌اي كه برنامه سينماحقيقت يا درواقع باكس سينماحقيقت شروع به كار كرده، توليدات بسيار زيادي از مركز به نمايش درآمد كه خود دوستان معتقد بودند يكي از باكس‌هاي عالي و عوامل جدي براي افزايش مخاطب شبكه مستند بود. مركز نزديك هزار فيلم دارد كه بسياري از آن‌ها جوايز جهاني گرفته‌اند و اين براي تلويزيون جذاب است.
*بازارهاي ديگر را چگونه مي‌بينيد؟
يكي از بازارهاي بالقوه‌اي كه اميدواريم به فعل دربيايد، بازار VOD است؛ نمايش فيلم از طريق اينترنت. اينترنت ملي هزينه دانلود ندارد و فقط هزينه اشتراك دارد. اين اینترنت به‌تازگي راه‌اندازي شده و در تابستان به‌طورجدي كليد خورد و نزديك به 10 شركت، مجوز موسسه رسانه‌هاي تصويري را دارند و اين موضوع به عنوان بازار جدي جديد كاملا بالفعل است. اما همان‌طور كه با وجود تبليغ فراوان، آمار كتابخواني بالا نرفته كه پايين آمده، نكته اين‌جاست كه فقط تبليغ كافي نيست. ما بايد جذابيت ايجاد كنيم. سينماي مستند مثل كتاب‌خواندن مي‌ماند.
* اما فيلم‌هاي مستند بسيار جذابي هستند كه فروش بالايي در دنيا دارند، مثل آثار ارول موريس و ريچارد هيكاك...، حتي شما در جشنواره فيلم پرمخاطب خارجي زياد نمايش داده‌ايد، فيلم‌هاي مستند پرمخاطب كم نيستند.
دقيقا، ما بايد با فيلم‌هاي مستند پرمخاطب، تماشاگر جذب كنيم. اگر نتوانيم آمار جذاب در جذب تماشاگر داشته باشيم، مثل آن است كه همچنان بگوييم مردم كتاب بخوانيد و كسي نخواند. ما بايد بتوانيم در سال 10فيلم شبيه «آتلان»، «من مي‌خوام شاه بشم» يا «راننده و روباه» توليد كنيم كه مخاطب احساس خوبي از تماشاي آن داشته باشد، همين‌طور فيلم‌هاي آگاهي‌بخش تاريخي و غيره را كه دانش مخاطب را همراه با يك روايت جذاب افزايش بدهد. اما توليد اثر هنري توليد به فرموده نيست. ما نمي‌توانيم سختگيري كنيم و من بايد به عنوان رئيس مركز نيم‌نگاهي جدي به معيشت مستندساز داشته باشم، ‌البته اين سياست لطمه هم مي‌زند، حتي ممكن است فيلم متوسط و ضعيف هم توليد شود، اما صادقانه مي‌گويم پشيمان نيستم، چون هدف انساني است. من مسئولم از كسي حمايت كنم كه شايد به كيفيت 20 سال پيش فيلم نسازد، نمي‌توانم به او بگويم برو!
* مشكلي بابت كوچك‌بودن سالن‌هاي چارسو براي فيلم‌هاي پرمخاطب نداريد؟
آمار بين‌الملل كم شده است، پارسال حدود 112 فيلم داشتيم و امسال 60 فيلم. در بخش داخلي هم همين‌طور. اما تمهيدات اصلي تكرار بيشتر و اكران همزمان در چند سالن است.
* يك سوال شخصي به عنوان يك شخصيت حقيقي، فيلم مورد علاقه‌تان در اين چند سال بين مستندهاي ايراني كدام بوده است.
من ترجيح مي‌دهم نگويم (با خنده)، چون تعدادشان زياد بود. آتلان، A157 ، روياهاي دم صبح و بسياري ديگر مثل خاطراتي براي تمام فصول، مشهدي اسماعيل، تينار فيلم خودمان، حقيقت گمشده و كلي فيلم خوب كه امسال داريم. سخت است يكي را بگويم. فيلم «معلم» ساخته آقاي فارسي يا فصل هرس و خيلي فيلم‌هاي ديگر. فيلم خوب خيلي داشتيم.
* یک سوال! مستند خارجي نگاه مي‌كنيد؟
اين شغل من است و هر روز مستندهاي خارجي مي‌بينم، حتي براي آخر وقت كاري، اطلاعات را از دوستان مي‌گيرم و بسيار پيگيرم و به عنوان علاقه شخصي مي‌بينم. فيلم مورد علاقه‌ام هم كه در جشنواره دوم نمايش داديم كه از نظر من شگفت‌انگيز است، خرگوش‌هاي ديوار برلين است.
-------------------------------------------------------------------------
فعاليت در تمام فصول
در بخشي از گفت‌وگو، با مهدي طباطبايي‌نژاد چالش مي‌كنيم كه يكي از اشكالاتي كه به مركز وارد مي‌كنند اين است كه مركز در طول مدت جشنواره بسيار پربار همه چيز را برگزار مي‌كند؛ ورك‌شاپ، مهمان خارجي و اكران خارجي... اما در طول سال همه چيز مي‌خوابد. پاسخ طباطبايي‌نژاد را بخوانيد: «البته اين‌طورها هم نيست. ما در طول سال ورك‌شاپ داريم. سال گذشته ورك‌شاپ‌هاي متعددي برگزار كرديم، از ورك‌شاپ دوربين‌هاي DSLR تا ورك‌شاپ گويندگي در سينماي مستند. در سال آينده ورك‌شاپ تدوين را داريم، ضمن اين‌كه ما تنها مركزي نيستيم كه به اين موضوع مي‌پردازيم. الان ورك‌شاپ انتخاب طرح بين انجمن تهيه‌كنندگان و شبكه‌هاي ARTE و ZDF برگزار مي‌شود. تلويزيون، نمايش خانگي، VOD اكران هنر و تجربه، فروش به تلویزیون‌های خارجی؛ اين‌ها مجموع بازارهاي ما هستند كه به شكل قاعده‌مند اميدواركننده نيستند. هر كدام دليل خود را دارند. من مثالي بزنم از تلويزيون. تلويزيون رايت يك فيلم را مي‌خرد. وقتي فروخته مي‌شود، براي سازمان صداوسيماست، يعني تمام بخش‌هاي صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران مالك اين فيلم هستند، يعني مال همه است. همه شبكه استاني خراسان‌شمالي و هم شبكه يك و ... من مي‌گويم اگر قرار است براي 30 شبكه، فيلم را خريداري كنيد، قيمت‌گذاري‌تان بايد قيمت‌گذاري منصفانه‌اي باشد كه ارزش فيلم در آن لحاظ شود. حداقل 80 درصد بازار فيلم مستند، تلويزيون است و 80 درصد پول فيلم را بايد بدهد، در صورتي كه اين كار را نمي‌كند و رايت فيلم را مي‌خرد. در جاهاي ديگر دنيا اين‌طور است كه اگر شما فيلم را به شبكه يك فروختيد، شبكه دو اگر بخواهد فيلم را پخش كند، بايد پول جداگانه‌اي بدهد. در صورتي كه فيلمي كه وارد چرخه تلويزيون ايران مي‌شود، نه دفعات پخش در آن معنا دارد و نه سال قرار داد. من اين را به عنوان آدمي مي‌گويم كه در تلويزيون مدير بوده‌ام. فيلمي كه رفت به تلويزيون، ديگر رفته است! حتي نمي‌داني سر از كجا درمي‌آورد و حتي در قبال آن پول واقعي پرداخت نمي‌شود.»
درباره جشنواره دهم
قصد داريم اين دوره را هم به شايستگي برگزار كنيم. اين‌كه جشنواره، هم به لحاظ آثار داخلي و بين‌المللي و هم مهماناني که در آن حضور خواهند داشت، از جمله مهمانان خارجي كه دعوت شده‌اند، جشنواره مقبولي باشد. چيز اضافه‌تري نسبت به دوره‌هاي گذشته وجود ندارد. در سه دوره گذشته‌اي كه من برگزار كردم، سعي شد استاندارد مقبولي وجود داشته باشد و در اين دوره نيز بار تلاش بيشتر بر كيفي‌گرايي آثار بوده است. مثلا امسال در بخش بين‌الملل 60 فيلمي كه انتخاب شده از بين سه هزار فيلم بازبيني‌شده در مجموعه آثار بين‌المللي بوده است. در بخش مهمانان خارجي هم تلاش كرديم مهمانان صاحب‌نام و طراز اولي را دعوت كنيم. در دوره دهم يك جابه‌جايي مهم داريم: تمامي كساني كه در اين سال‌ها با جشنواره همراه بودند، عمده خاطرات‌شان در سينما فلسطين و سينما سپيده بود و يكي، دو دوره هم سينما عصر جديد. ما اين دوره جشنواره را در پرديس چارسو برگزار خواهيم كرد و در فضايي جمع و جورتر. اشكال مكان قبلي در جدايي بين سينما سپيده و سينما فلسطين بود كه باعث رفت‌وآمد بين دو سينما توسط تماشاگران مي‌شد و اين كار را كمي دشوار مي‌كرد.
به روايت آمار
بيش از 1100 فیلم در دهمین جشنواره سینماحقیقت شرکت کردند که این میزان 10درصد بیشتر از سال گذشته بود. از این میان تعداد 830 فیلم در دبیرخانه جشنواره به ثبت رسیدند و برخی به دلیل مشکلات فنی امکان حضور در این دوره جشنواره را پیدا نکردند. در نهایت و پس از بازبینی هیات انتخاب، 74 فیلم موفق به حضور در بخش رقابتی جشنواره شدند که از این میان 27 فیلم کوتاه، 17 نیمه‌بلند و 30 فیلم بلند هستند. 21فیلم در بخش بزرگداشت سینمای مستند کرمان، 22 فیلم در بخش جایزه شهید آوینی و 10 فیلم در بخش خرد و تجربه نمایش داده خواهد شد. 13 فیلم هم در بخش خارج از مسابقه حضور دارند. قرار است در بخش جنبي 6 فیلم در قالب پروژه مستند کارستان به تهیه‌کنندگی رخشان بنی‌اعتماد و مجتبی میرتهماسب نمایش داده شود. همچنین در بخش بین‌الملل هشت فیلم هم از میان آثار مستند روز که موفقیت‌های قابل توجهی داشتند، در بخش نمایش‌های ویژه روی پرده می‌روند، ضمن این‌که پنج فیلم در بخش مرور فیلم‌های مستند جشنواره CPH دانمارک و پنج فیلم هم در بخش چشم‌انداز سینمای مستند ایتالیا نمایش داده خواهد شد.
عملكرد چهار ساله
ما نمي‌خواهيم شاخ غول بشكنيم، بلكه مي‌خواهيم يك جشنواره استاندارد كه مورد پذيرش مخاطبان و تاييد آن‌هاست برگزار كنيم، ضمن اين‌كه ما تركيبي از دو، سه جشنواره‌ايم. جشنواره شهيدآويني همواره يك جشنواره جدي و مفصل بوده كه در دل جشنواره سينماحقيقت است. امسال بخش مدافعان حرم را داريم كه جايزه ويژه‌اي خواهد داشت. دو، سه بخش جنبي تعريف كرديم كه مي‌تواند بخش‌هاي جدي باشد. بخش ويژه كشاورزي با همكاري وزارت جهاد كشاورزي و فيلم‌هاي مرتبط با موضوع كشاورزي اعم از منابع طبيعي، جنگلداري، شيلات و ... كه اين فيلم‌ها يك دوره پنج ساله را دربرمي‌گيرد و در مسابقه شركت مي‌كنند. بخش خرد و تجربه را با همكاري صندوق بازنشستگي برگزار مي‌كنيم و در آخر بخش بزرگداشت سينماي مستند كرمان را داريم كه با همكاري اداره كل ارشاد اسلامي كرمان برگزار مي‌كنيم و در آن آثار 15 نفر از مستندسازان كرماني در جشنواره مرور مي‌شود که براي دو نفر از پيشكسوتان سينماي مستند كرمان بزرگداشت برگزار مي‌شود.
تفاوت بين سينماحقيقت و جشنواره‌هاي خارجي
شايد جالب باشد بدانيد مهماناني كه به جشنواره آمدند به عنوان يك جشنواره خيلي خوب از آن ياد كردند. شوق و ذوق تماشاگران، برگزاري خود جشنواره، فيلم‌هاي جهاني به نمايش درآمده، اجراي ورك‌شاپ‌ها آقاي ريچارد ليكاك كه از شاخص‌ترين چهره‌هاي سينماي مستند بود و وقتي به ايران آمد، گفت اين‌جا براي من مثل بهشت مي‌ماند يا خانم هدي هانيگمان به عنوان يك هلندي كه مهم‌ترين جشنواره مستند دنيا در آن‌جا برگزار مي‌شود (ايدفا)، وقتي از جشنواره سينماحقيقت به كشور خود بازگشته بود، نامه‌اي بسيار ستايش‌آميز نوشته بود كه اصلا تصور نمي‌كرد اين‌قدر جشنواره درست و جذابي ببيند يا آقاي پيتگر و مدير جشنواره باستان‌شناسي آمريكا، سه دوره پیاپي مهمان جشنواره بودند و سال گذشته با هزينه خودشان آمدند. ایشان آن‌قدر علاقه‌مند بودند كه اعلام كردند با هزينه خودشان اعم از بليت و هتل به ايران مي‌آيند و امسال هم ابراز علاقه براي حضور كرده‌اند. البته در تلاشيم فيلم‌هاي ايراني با زيرنويس انگليسی پخش شود كه مهمانان بتوانند استفاده كنند. اين اشتباهي بود كه در گذشته داشتيم. فيلم‌هاي پخش مسابقه ملي زيرنويس انگليسي نداشت. امسال برنامه داريم كه تمام فيلم‌هاي بخش مسابقه زيرنويس انگليسي داشته باشند، حداقل تا حد ممكن. 

بازگشت