1395-09-17

چالش بر سر مستندهای «دورگه» در جشنواره سینماحقیقت

در کارگاه تخصصی فیلم مستند هیبرید (دورگه) که عصر دیروز در حاشیه‌ی جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت برگزار شد، دکتر احمد ضابطی‌جهرمی عنوان کرد که با وجود همه‌ی تلاش‌ها،‌ ما ایرانی‌ها در بحث مستند هیبرید یا دورگه 20 سال از غربی‌ها عقب هستيم.
به گزارش روابط عمومی جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت، وی ضمن بیان این مباحث، با نمایش دو مستند «روز قشنگی بود» و «نقره فراموش‌شده» تفاوت چشمگیر دو گونه‌ی داکیومنتری و ماکیومنتری را بيان كرد.
گزارش کارگاه تخصصی فیلم مستند هیبرید (دورگه) به این شرح است:
هیبرید یا دورگه به چه سالی برمی‌گردد؟
جرقه‌های نام هیبرید به سال‌ 1990 در آمریکا و انگلستان برمی‌گردد که روی چهار گونه مستند دورگه یعنی مستند داستانی، درام مستند، مستند بدلی یا جعلی و مستند انیمیشن کار شده است. سال 1992 بود که نخستین مقالات و سال 1995 هم نخستین کتاب‌ها در این مقوله به چاپ رسید. در حالت کلی می‌توان گفت مستند هیبرید از لحاظ تاریخی به اواخر قرن بیستم در غرب برمی‌گردد که این نشان می‌دهد ما در این نوع مستند 20 سالی از غرب عقب هستیم. در ایران طی سال‌ 1373 بود که هیچ‌کس نمی‌پذیرفت فیلم مستند می‌تواند داستان داشته باشد، اما خوشبختانه از آن دوران سال‌های زیادی است که می‌گذرد و دیگر غالبا پذیرفته‌اند که مستند یک مفهوم چندپهلو و کاملا متغیر است. خوشبختانه فیلم دورگه با این‌که تولید متعارفی نبود، اما امروزه علاقه‌مندان زیادی پیدا کرده است. در اصل وقتی یک هنرمند به فرم سنتی تن ندهد و به‌صورت ترکیبی از عناصر موجود استفاده کند، مستند هیبرید را به وجود آورده است.
مستندات «هیبرید چهارگانه» چه ویژگی‌هایی دارند؟

مستند داستانی

این نوع مستند، فیلمی است که عناصر داستانی آن، به جز عنصر زمان، واقعی است. به‌کارگیری تمهیدات فیلمنامه‌نویسی داستانی، تمایل به استفاده از ساختار تدوین تداومی برای تقویت روایت و به‌کارگیری عناصر اصلی فیلم مستند (موضوع حقیقی، مکان و شخصیت واقعی).
ویژگی‌های مستند داستانی: از ساختارهای روایت فیلم‌های داستانی-تخیلی(fiction film) استفاده می‌کند. تصویرکردن ماجرایی حقیقی که برای شخصیت‌های حقیقی درگیر در ماجرا رخ داده، بازسازی یا اجرای مجدد (re-enactment) می‌شود. در مستند داستانی سعی بر این است که اجرای مجدد، به اصالت رویداد -در مهم‌ترین جنبه‌های استنادی آن- بیشتر نزدیک شود یا شبیه به آن باشد. در مستند داستانی تلاش می‌شود بین زمان رویداد و بازآفرینی (فیلمبرداری) فاصله کم باشد تا سیمای شخصیت‌ها و خصوصیات ظاهری جغرافیای رویداد کمتر تغییر کند، زیرا فیلمبرداری ترجیحا در محل اصلی رویداد انجام می‌شود. در مستند داستانی شخصیت‌های اصلی نقش حقیقی خود را ایفا می‌کنند (معمولا از بازیگر به جای شخصیت‌ها استفاده نمی‌شود). در این فیلم هیبرید، ژن مستند، ژن غالب است.


درام مستند

درام مستند اصالتا حاصل ترکیب ادبیات روایتی، سینما و نمایش-درام است. فیلمنامه آن غالبا با به‌کارگیری تمهیدات تکنیکی و روایتی فیلم‌های داستانی-تخیلی نگاشته می‌شود.
ویژگی‌های درام مستند: آمیخته‌ای است عمدتا از واقعیت و جنبه‌هایی از تخیل، با به‌کارگیری تکنیک‌های فیلم داستانی. اساس درام مستند نیز بر بازسازی رویداد و از این جنبه به مستند داستانی شبیه است. برای تاثیر بیشتر واقعیت، رویداد‌هایی که ذاتا غیردراماتیک هستند، دراماتیزه می‌شوند. محتوای فیلمنامه درام مستند، یک موضوع حقیقی (fact) است، زیرا فیلمنامه آن براساس مدارک، شواهد و انواع تحقیق نگاشته می‌شود، از این جنبه نیز به مسند داستانی شبیه است. غالبا از بازیگران حرفه‌ای و شناخته‌شده و گاه از نابازیگران (یا ترجیحا بازیگران کمتر آشنا) استفاده می‌شود. گاه از نام واقعی اشخاص یا نام‌هایی شبیه به آن‌ها، عینا در فیلمنامه استفاده می‌شود. فضای درام مستند مثل فیلم داستانی-تخیلی، صحنه‌پردازی می‌شود، اما برای واقع‌گرایی بیشتر ترجیحا، نه لزوما، در فضاهای حقیقی مربوط به رویداد، فیلمبرداری صورت می‌گیرد. در این فیلم هیبرید، ژن فیلم تخیلی-داستانی، ژن غالب است.


مستند بدلی (جعلی)

مستند بدلی با توسل به کدهای رایج یا سنتی مستند –ویژگی‌های ساختاری و بصری آن- مخاطب را فریب می‌دهد.
ویژگی‌های مستند بدلی: در مستند بدلی رویدادهای تخیلی به سبک مستند تصویر می‌شود؛ اغلب به‌منظور هجو و مضحکه. مستند بدلی مخاطب را نسبت به ماهیت و یقینی که مستند سنتی در مورد ارایه حقایق دارد، به تردید و بدگمانی وامی‌دارد و این یعنی تیشه بر ریشه مستند، به این معنا که به اعتبار محتوای مستند از روی خصوصیات ظاهری آن نمی‌توان اعتماد کرد. مستند بدلی تاکید می‌کند: مستندبودن یک فیلم به جنبه‌های «برون ارجاعی» آن، به شواهد جهان خارج از فیلم، مربوط می‌شود، نه مجموعه‌ای از علایم ظاهری (ساختاری) یا قراردادهای بصری مستند. مستند بدلی برای تاثیر بیشتر از شگردهای فیلم‌های داستانی-تخیلی نظیر روش‌های کمیک و یا دراماتیکبهره می‌گیرد.

مستند انیمیشن

(مستند انیمیشن، فیلم دو رگه‌ای است که با استفاده از تکنیک‌ها یا فرم‌های فیلم انیمیشن، یک موضوع حقیقی یا یک رویداد واقعی را که چشم قادر به دیدن آن نیست یا دوربین رئال نمی‌تواند آن پدیده را ضبط کند، به تصویر می‌کشد.
ویژگی مستند انیمیشن: افزایش ظرفیت نمایشی و بازنمایی مستند متعارف که منجر به تفهیم بهتر و موثرتر محتوای مستند می‌شود، همچنین تکنیک انیمیشن به توسعه زیبایی‌شناسی مستند یاری‌می‌رساند و در مجموع باعث می‌شود نگرش‌های متفاوتی از واقعیت ارایه شود. در مواردی که بازنمایی یک موضوع واقعی به دلایل اخلاقی، سیاسی، اجتماعی یا امنیتی به‌صورت زنده(live action) امکان‌پذیر نیست، از مستند انیمیشن استفاده می‌شود.
اما از کجا بفهمیم یک فیلم مستند است
وجه تمایز فیلم‌های مستند در ظاهر به نکات زیر بر‌می‌گردد.
1- استفاده از دوربین روی دست
2- فیلمبرداری در مکان رویداد
3- صدابرداری سرصحنه
4- مصاحبه با شاهدان عینی، کارشناسان و بومیان
5- استفاده از شخصیت‌های حقیقی
6- خطاب مستقیم خبرنگار، مفسر، گزارشگر یا راوی حاضر در صحنه به دوربین (نگاه به مخاطب)
7- استفاده از گفتار (صدای خارج کادر /voice over)
8- نمایش مستقیم اسناد ، مدارک و شواهد مربوط به رویداد
9- فیلمبرداری با استفاده از نور موجود در محیط
10- بهره گیری از تدوین غیرتداومی و برش‌های پرش‌دار
بازگشت