بازشناسی فرهنگ، تمدن، اندیشهها و باورهای مردم فلات ایران
مجید کریمی، کارگردان مستند «در سپهر ایران» در گفتوگو با روزنامه صبا با تأکید بر پیوستگی اندیشۀ نور در معماری ایران میگوید: از دوران سکونت آریاییها در فلات ایران تا عصر اسلامی، معمار ایرانی همواره به نور اندیشیده و آن را بهعنوان تجلی روشنایی، خیر و معنا در کالبد بناها جاری کرده است.
به گزارش روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، احمد محمداسماعیلی: برای شناخت هر ملتی پرداختن و نقب به گذشتهاش راهگشا است و این مسیر در سینمای مستند بسیار اثرگذار است. مجید کریمی در «در سپهر ایران»، به واکاوی در باستانشناسی و کاوش در معماری مهرابهها، معابد مهرپرستی، آتشکدهها، چهارطاقیها، مساجد، کلیساها و دیگر بناهای دوران ایران باستان و دوران اسلامی بهعنوان محورهای اساسی این مستند پرداخته و به دنبال اندیشۀ نور ایرانیان در معماری دورانهای مختلف تاریخ ایرانزمین بوده است. با او که بیش از سه دهه در حوزۀ سینمای مستند فعالیت میکند و آثار مهمی ساخته است، دربارۀ ساخت مستندش و حضور در جشنواره فیلم فجر گفتوگویی انجام دادهایم.
از ایده شکلگیری ساخت مستند «در سپهر ایران» بگویید؟
سالها پیش، در جریان ساخت مستند «سنگنگارههای تیمره» با روایتگری استاد داریوش ارجمند، متوجه پیوند عمیق تماشاگر با تاریخ ایران و بازخوردهای مثبت آن شدم. همین تجربه باعث شد تا از سال ۱۳۸۶ بهطور جدی به مستندسازی در حوزۀ تاریخ ایران فعالیت کنم؛ مسیری که در ادامه با ایجاد ارتباط با مؤسسۀ باستانشناسی دانشگاه تهران و انجام پروژههای پژوهشی و کاوشگری همراه شد و موضوع اندیشۀ نور در معماری بهقدری برایم جذاب بود که چند سالی را صرف تحقیق، پژوهش و کار روی این محور کردیم تا در نهایت به یک فیلمنامۀ سریالی منسجم رسیدیم. در این طرح، ما کل تاریخ ایران را از زمان ورود و سکونت آریاییها به فلات مرکزی ایران تا دوران اسلامی، با تمرکز ویژه بر ردپای نور در معماری دورههای مختلف، مورد بررسی قرار دادیم.
در این مستند برایتان طرح چه مسائلی در اولویت بود؟
در مستند «در سپهر ایران» به نشان دادن بازشناسی فرهنگ، تمدن، اندیشهها و باورهای مردم فلات ایران پرداختیم. در ابعاد مختلفِ باستانشناسی، معماری، اسطورهشناسی و سایر المانهای فرهنگی در جغرافیای پهناور ایران است که ما این باورها را در ساحتهای مختلف زمانی مورد بررسی و بحث قرار دادیم. در این مستند سعی داشتیم که مخاطبِ هدف را با ادبیاتِ باستانشناسی و مطالعات معماری از منظر اندیشۀ ایرانیان نسبت به پرستش ایزدان طبیعت آشنا کنیم و بهعنوان محوریترین پرسش، به دنبال یافتن تجلی اندیشۀ نور در کالبد معماریِ دورانهای مختلف تاریخی برویم.
پروسۀ تحقیق و پژوهش این مستند چگونه انجام شد؟
مرحلۀ تحقیق و پژوهش این اثر نزدیک به سه سال طول کشید. پس از اتمام این مرحله، نگارش نهایی فیلمنامه را آغاز کردیم که حدود شش ماه زمان برد و در نهایت نسخۀ نهایی جهت طی مراحل اجرایی به مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی تحویل دادیم. بعد از قرارداد تولید با مرکز گسترش و تحویل فیلمنامه، قریب به دو سال و اندی بهصورت مستمر درگیر مراحل مختلف تولید بودهایم و برای تصویربرداری به ۱۸ استان و ۲۶ شهرستان در سراسر ایران سفر کردیم. پروژۀ ما شامل ۹۷ لوکیشن بود که در ۲۶ شهر و استان کشور پراکنده بودند.
با توجه به حساسیتهایی که برای کار در محوطههای باستانی وجود دارد، برای گذراندن مجوز با چه چالشهایی روبهرو بودید؟
برای ساخت این اثر با چالشهای زیادی برای دریافت مجوزهای مورد نیاز روبهرو بودیم؛ بهطوری که برای ورود به هر سایت تاریخی مثل تختجمشید، ناچار به اخذ پنج نوع مجوز مختلف از نهادهایی نظیر نیروی انتظامی، وزارت میراث فرهنگی، شورای تأمین و مجوز هلیشات و سایر ارگانهای ذیربط در هر استان بودیم. فقدان هر یک از این مجوزها میتوانست کل پروژه را با بنبست قانونی و توقف کامل فیلمبرداری روبهرو کند.
مستند «در سپهر ایران» در چه ژانری قابل ارزیابی است؟
این مستند در واقع هم در ژانر تاریخی و معماری قابل ارزیابی است و همانطور که اشاره کردم در این مستند به دنبال ردپای نور در دورانهای مختلف تاریخی ایران بودم.
در چه بحثی این مسئله قابل تعریف است؟
اینکه معمار به نور اندیشه است. که این اندیشه از دوران سکونت آریاییها در فلات مرکزی ایران آغاز میشود و مثل ساکنین بومی فلات برای ایزدان طبیعت (آب، باد، خاک و آتش) احترام قائل بودند و برای این عناصر چهارگانه ایزدان مینوی تصویر کردند؛ مثل آب که نماد آناهیتا است و با اهریمنها مبارزه میکردند و بررسی کردیم موقعی که آریاییها در این فلات ساکن شدند، معابدی مثل مهر ساخته شد. در این معابد منابعی برای تابش نور دارند و حتی در معابدی مثل معبد قدمگاه آذرشهر در آذربایجان و ورجا در شهر مراغه که در دل کوهها کنده شده، این منابع نوری دیده میشود. در همۀ این معابد معمار به نور فکر کرده است. در ایران باستان در سقف کاخهای هخامنشی این رویکرد دیده میشود.
در دوران اسلامی هم این رویکرد دیده میشود؟
بله، در این دوران هم رویکرد وجود دارد و شما موقعی که وارد مسجد شیخ لطفالله میشوید، با توجه به وسعت محوطه نورش تأمین شده است و معمار با همان تئوری غلبه نور و روشنایی بر تاریکی و شر کارش را انجام میدهد؛ سنتی که از همان ابتدای تاریخ ایران در تفکر همۀ مردم وجود داشته است و معماران و طراحان هنر خودشان را به رخ میکشند. در این دوره علاوه بر ایجاد تزئینات داخلی، معماران میآیند و با تعبیه پنجرههای دوجداره با لایه درونی و بیرونی زیر گنبد این منابع نوری را تأمین میکنند.
حضور در جشنواره فیلم فجر با توجه به اینکه تمرکزش بر فیلمهای بلند داستانی است برایتان چه ویژگیهایی دارد؟
هر جشنواره ویژگیهای خاص خودش را دارد و حضور در جشنوارهای مثل فجر که در ابعاد گسترده و بزرگ برگزار میشود، بحث دیدهشدن فیلم مهم است و امیدوارم فیلمهای مستند با نگاه کارشناسیشدهای مورد ارزیابی قرار بگیرند. البته در جشنواره سینماحقیقت فیلم «در سپهر ایران» مورد بیمهری، کملطفی و دیدهنشدن قرار گرفت.
منبع: روزنامه صبا
