مستندساز چشم جامعه است/ می‌خواهیم راوی واقعیت باشیم

به گزارش روابط‌عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، حدیث جان‌بزرگی، مستندساز،درباره جایگاه مستند در روزهای جنگ و بحران گفت: اگر مستند نگاهی صادقانه داشته باشد، در راستای حقیقت حرکت کند و بتواند جامعه را از نزدیک ببیند و مسائل را بشکافد، کارکردی بسیار درست و حیاتی پیدا می‌کند. اتفاقاً در شرایط اضطراری و بحرانی، نقش مستندساز در جامعه بسیار پررنگ‌تر و مهم‌تر می‌شود؛ چرا که او دری را به سوی حقایق باز می‌کند و در ثبت تاریخ، نقشی کلیدی بر عهده دارد.

این مستندساز در ادامه تأکید کرد: اگر قرار باشد مستند با نگاهی جانبدارانه و شبیه به پروپاگاندا یا کارهای تبلیغاتی ساخته شود، دیگر ارزش چندانی ندارد و در حد همان کارهای تبلیغاتی باقی می‌ماند. مستند باید فراتر از این‌ها باشد، از نگاه سوگیرانه پرهیز کند و تمام وقایع را دقیقاً همان‌گونه که هستند به تصویر بکشد، بدون آنکه طرف حزب یا جناح خاصی را بگیرد. نگاه جانبدارانه، انسان را از انصاف دور کرده و تنها به نفع گروهی خاص تمام می‌شود؛ در حالی که در این مسیر، همیشه باید نگاه انسانی در اولویت باشد.

جان‌بزرگی درباره چالش‌های این مسیر نیز بیان کرد: نکته مهم دیگر در این شرایط، موضوع حمایت است که متأسفانه صورت نمی‌گیرد. در واقع اجازه حضور به مستندساز داده نمی‌شود تا در محل وقوع حادثه باشد و وقایع را ثبت کند. بحث من لزوماً حمایتِ ارگانی خاص نیست؛ فرض کنید من مستندسازی هستم که می‌خواهم راوی حقایق جامعه باشم و با دوربین شخصی‌ام وقایع را ثبت کنم، اما متأسفانه چنین شرایطی با سختی‌ها و چالش‌های بسیار زیادی همراه است. این کار بسیار پرریسک است و عواقب نامعلومی دارد؛ تا جایی که گاهی مستندساز برای حفظ جان خود، مجبور می‌شود دوربینش را پایین بیاورد. در حالی که من به عنوان یک مستندساز، باید این حق را داشته باشم که وقایع را ثبت کنم.

کارگردان مستند «کوه راستین» با تأکید بر ضرورت فیلم‌سازی در شرایط کنونی گفت: اتفاقاتی که اخیراً در کشور رخ داده یا در حال وقوع است، برگی از تاریخ این سرزمین محسوب می‌شود که ثبت آن بسیار ضروری است. جایگاه اصلی مستند، بودنِ سندی بر واقعیت‌های جاری است و اولین کارکرد آن نیز ثبت همین حقایق است. این ثبتِ وقایع برای نسل‌های بعدی می‌ماند تا آن‌ها دیدگاهی درست نسبت به تاریخ پیدا کنند؛ در واقع مستندسازی نوعی تاریخ‌نگاری با تصویر و سوژه‌های زنده است که در لحظه اتفاق می‌افتد و تأثیر آن نه‌فقط برای امروز، که برای آیندگان بسیار زیاد است.

وی با مقایسه شرایط فعلی با تجربه ساخت مستند در جنگ ۱۲ روزه ادامه داد: تجربه من در آن ایام به سختیِ حالا نبود. اکنون شرایط بسیار پیچیده‌تر شده و جو امنیتی در خیابان‌ها و شهرها به مراتب بیشتر از دوران جنگ ۱۲ روزه است. آن زمان اگرچه شوکی به جامعه وارد شد، اما فضا تا این حد امنیتی نبود. در حال حاضر حتی ثبت یک عکس ساده هم به راحتی ممکن نیست و حتی اگر مجوز هم داشته باشیم، باز نمی‌توان به آن اعتماد کرد. به دلیل وقایع دی‌ماه، جو امنیتی در روزهای اخیر شدت یافته و فضای سیاسی پرچالش‌تر شده است؛ تا جایی که مستندساز حتی برای ضبط پلان‌های معمولی هم با مشکل روبروست. همین مسئله انگیزه را از فیلمساز می‌گیرد و من به عنوان یک مستندساز، دیگر توانی برای ادامه مسیر و میلی برای ساخت اثر با این چالش‌های پیش‌رو ندارم.

این پژوهشگر افزود: در روزهای اخیر بسیار مشتاق بودم کار جدیدی را آغاز کنم، اما عبور از این مسیر را مانند گذشتن از سوراخِ سرِ سوزن می‌بینم. فشار روانی که باید تحمل کنیم بسیار زیاد است؛ از یک سو حمایت مالی وجود ندارد و بسیار ضعیف است و از سوی دیگر، هیچ حمایت معنوی و روانی هم از مستندساز نمی‌شود. من برای پیدا کردن ایده و سوژه، صرفاً به عنوان یک مشاهده‌گر از نزدیک شرایط را دیدم، اما فضا واقعاً بسته و امنیتی بود.

کارگردان مستند «واهگ» با اشاره به وضعیت دشوار اقتصادی در حوزه فرهنگ گفت: در جامعه ما بحث فرهنگ و موضوعات فرهنگی، به‌خصوص سینمای مستند، در شرایط فعلی بسیار آسیب‌پذیر شده است. بودجه‌هایی که به مستندسازان تعلق می‌گیرد، خیلی کمتر از آن چیزی است که تصور می‌کنید. اگرچه این مشکل از قبل هم وجود داشت، اما اخیراً بسیار بیشتر به چشم می‌آید؛ تا جایی که همان خرده‌حمایت‌های حداقلی هم که پیش‌تر از مستندساز می‌شد تا اثرش را بسازد، حالا دیگر وجود ندارد و وضعیت بدتر شده است.

جان‌بزرگی در پایان با تأکید بر ضرورت حفظ انگیزه مستندسازان افزود: جامعه ما به مستندسازان کاردرستی نیاز دارد که آثار خود را با کیفیت بالا بسازند، اما این امر مستلزم حمایت‌های مالی و معنوی قابل‌توجهی است تا انگیزه آن‌ها حفظ شود. متأسفانه در شرایطی که مستندساز باید دوربین خود را برای ثبت وقایع بالا نگه دارد، جایگاه او به پایین‌ترین حد ممکن رسیده است. نه از جانب صداوسیما و نه از سوی ارگان‌های حامیِ مستند، هیچ حمایتی صورت نمی‌گیرد و در واقع مستندساز که باید چشم جامعه باشد، در شرایط فعلی این چشم کور شده است.