مستند ورزشی ایران پشت دیوار مجوزها مانده است
کارگردان مستند معتقد است که مستند ورزشی یکی از زندهترین و پویاترین گونههای مستند در جهان است، اما در ایران به دلیل محدودیتهای دسترسی، تعدد مجوزها، نبود حمایت مالی و نگاه محافظهکارانه به فضاهای ورزشی، کمتر مجال رشد پیدا کرده است.
به گزارش روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، میلاد باقری، مستندساز، درباره وضعیت مستند ورزشی در ایران گفت: مستند ورزشی ذاتاً زنده و پویاست. متأسفانه بخش زیادی از مستندهای ایران به سمت نریشن، روایتگری مستقیم و ساختارهای از پیش طراحیشده رفتهاند و آن پویایی و زندگی جاری که در ورزش وجود دارد کمتر در آثار دیده میشود.
کارگردان مستند «شوک» افزود: در حالی که خود ورزش سرشار از ریتم، موسیقی، هیجان و روایت است. صدای تشویق هواداران، فریادها، ضرباهنگ مسابقه، صدای قدمها و واکنش تماشاگران، همه بخشی از موسیقی طبیعی یک مستند ورزشی هستند.
وی ادامه داد: ورزشکاران نیز به واسطه سبک زندگیشان سوژههای جذابی برای مستندسازی هستند. آنها معمولاً زندگی منظمتر و سالمتری نسبت به بسیاری از اقشار جامعه دارند و همین موضوع میتواند زمینه خلق روایتهای انسانی و الهامبخش را فراهم کند.
کارگردان مستند «تاج سر» درباره کم بودن تعداد مستندهای ورزشی در ایران گفت: یکی از مهمترین دلایل این موضوع، نبود حمایت مالی و مشارکت اسپانسرهاست. معمولاً سرمایهگذاران کمتر وارد حوزه تولید مستند ورزشی میشوند و همین موضوع باعث میشود فیلمسازان رغبت کمتری برای ورود به این حوزه داشته باشند.
تهیه کننده مستند «گیله پیرمرد» ادامه داد: از سوی دیگر برای ساخت یک مستند ورزشی باید از نهادهای مختلف مجوز گرفت. برای مثال اگر بخواهید درباره ورزشگاه آزادی یا یک تیم فوتبال مستند بسازید، با مجموعهای از هماهنگیها و مجوزهای مختلف روبهرو میشوید. این روند زمانبر و دشوار است و در بسیاری از موارد دست فیلمساز را برای ثبت لحظات واقعی میبندد.
این مستندساز با اشاره به تجربههای شخصی خود گفت: هنوز هم ورود دوربین مستند به برخی فضاهای خصوصی تیمها، از جمله رختکنها، بسیار دشوار است. در حالی که در بسیاری از کشورهای دنیا گروههای مستندسازی همراه تیمها زندگی میکنند و تمام اتفاقات روزمره، تمرینات، سفرها و مسابقات را ثبت میکنند. آنها لحظه به لحظه کنار تیم هستند و همین باعث میشود آثار ماندگاری تولید شود.
وی افزود: در ایران چنین امکانی کمتر وجود دارد. فضای بیاعتمادی و نگرانی از حضور دوربین باعث شده دسترسی مستندسازان محدود شود. نتیجه این وضعیت آن است که بسیاری از مستندهای ورزشی ما به آثار آرشیوی و مصاحبهمحور تبدیل میشوند؛ یعنی مجموعهای از تصاویر آرشیوی، گفتوگوها و نریشن که با استانداردهای روز مستند ورزشی جهان فاصله دارند.
باقری درباره مهمترین مانع تولید مستندهای ورزشی گفت: به نظر من مسئله اصلی تعدد مجوزهاست. اصل داشتن مجوز طبیعی است، اما وقتی برای ورود به یک فضا باید از چندین مرجع مختلف تأییدیه گرفت، مستندسازی که ماهیتش ثبت لحظههاست دچار مشکل میشود. مستند در بسیاری مواقع نیازمند واکنش سریع و حضور در موقعیتهای پیشبینینشده است و این حجم از بروکراسی مانع شکلگیری آن میشود.
وی با اشاره به برخی مستندهای ورزشی ایرانی گفت: آثار موفقی درباره چهرههایی چون ناصر حجازی یا منصور پورحیدری ساخته شده، اما بسیاری از آنها ناگزیر بر پایه آرشیو و مصاحبه شکل گرفتهاند. در حالی که زندگی این شخصیتها ظرفیت بسیار بیشتری برای روایت تصویری و همراهی نزدیک با سوژه داشته است.
این مستندساز ادامه داد: یکی از ویژگیهای مهم مستند ورزشی آن است که میتواند زندگی انسانها را از زاویهای متفاوت روایت کند. برای مثال در مستندی که درباره منصور پورحیدری ساخته شد، مخاطب تنها با یک قهرمان ورزشی روبهرو نبود، بلکه با انسانی مواجه میشد که فراز و فرودهای زیادی را تجربه کرده و در عین حال تأثیر مهمی بر تاریخ فوتبال ایران گذاشته است.
باقری درباره تأثیر جام جهانی بر تولید مستندهای ورزشی نیز گفت: جام جهانی یکی از مهمترین رویدادهای جهان است و ظرفیت فوقالعادهای برای مستندسازی دارد. فوتبال فقط یک مسابقه نیست؛ مجموعهای از اتفاقات انسانی، اجتماعی و فرهنگی پیرامون آن شکل میگیرد که میتواند سوژه دهها مستند باشد.
وی افزود: در بسیاری از کشورها تیمهای مستندسازی از روزهای ابتدایی آمادهسازی تیم ملی تا پایان مسابقات در کنار بازیکنان حضور دارند و تمام جزئیات را ثبت میکنند. اما در ایران چنین امکانی وجود ندارد و مستندسازان نمیتوانند همراه تیم ملی باشند. به همین دلیل بسیاری از لحظات ارزشمند و پشتصحنههای مهم ثبت نمیشود.
تهیه کننده «گیله پیرمرد» با اشاره به برخی لحظات تاریخی فوتبال جهان گفت: فوتبال پر از صحنههایی است که فراتر از ورزش در حافظه جمعی مردم ثبت شدهاند؛ از اخراج زینالدین زیدان در فینال جام جهانی گرفته تا پنالتیهای سرنوشتساز، شکستها و پیروزیهایی که سالها بعد هم درباره آنها صحبت میشود. چنین لحظاتی مواد اولیه مستندهای بزرگ ورزشی هستند.
وی افزود: حتی در فوتبال ایران نیز نمونههای فراوانی وجود دارد؛ از دوران درخشش علی دایی و رکوردهای تاریخی او گرفته تا مسابقات مهم تیم ملی و بازیهایی که در حافظه هواداران باقی ماندهاند. اگر امکان ثبت و روایت این اتفاقات وجود داشته باشد، میتوان آثار ارزشمندی تولید کرد.
باقری در بخش دیگری از این گفتوگو درباره دلیل گرایش بیشتر مستندسازان به سوژههای اجتماعی اظهار کرد: جامعه ایران همواره پر از اتفاقات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بوده و طبیعی است که مستندسازان نیز جذب این موضوعات شوند. از طرف دیگر برای این نوع سوژهها امکان تولید و حمایت بیشتری وجود دارد و همین مسئله باعث شده مستند ورزشی در حاشیه قرار بگیرد.
وی با انتقاد از تکرار برخی الگوهای رایج در مستندسازی اجتماعی گفت: گاهی مستندسازان بیش از حد به برخی فضاها و موضوعات تکراری توجه میکنند، در حالی که ایران سرشار از روایتهای بومی، محلی و انسانی است که هنوز کمتر دیده شدهاند. بسیاری از این سوژهها ظرفیت جهانی شدن دارند و میتوانند تصویری متفاوت از جامعه ایران ارائه دهند.
این مستندساز درباره آینده مستند ورزشی در ایران گفت: در شرایط فعلی آینده چندان روشنی برای این حوزه نمیبینم، مگر اینکه نگاه مدیران و متولیان ورزش و رسانه تغییر کند. تا زمانی که دسترسی مستندسازان به فضاهای ورزشی محدود باشد و امکان همراهی با تیمها و ورزشکاران فراهم نشود، تولید مستندهای حرفهای ورزشی دشوار خواهد بود.
این کارگردان همچنین درباره وضعیت تیم ملی فوتبال ایران در آستانه جام جهانی اظهار کرد: به اعتقاد من تیم ملی با چالشهای جدی روبهرو است. ما بازیهای تدارکاتی کافی نداشتهایم و روند آمادهسازی تیم در سطح مطلوبی نبوده است. از نگاه من، کادر فنی فعلی از نظر تجربه و رزومه بینالمللی با انتقادهایی مواجه است. حتی معتقدم اگر قرار بود هدایت تیم ملی به یک مربی ایرانی سپرده شود، گزینههای دیگری نیز وجود داشتند.
باقری در پایان گفت: امیر قلعهنویی در سطح بینالمللی کارنامه قابل توجهی ندارد و حتی تجربه حضور در فینال لیگ قهرمانان آسیا را هم در کارنامه خود نمیبیند. بر همین اساس، پیشبینی من این است که تیم ملی در جام جهانی، احتمالاً هر سه دیدار مرحله گروهی خود را واگذار میکند؛ بنابراین شانس چندانی برای صعود قائل نیستم. البته فوتبال همواره غیرقابل پیشبینی است و باید منتظر ماند و دید در نهایت چه اتفاقی در مسابقات رخ خواهد داد.
منبع: خبرگزاری آوش
