درباره یک مستند تاریخی/ سرنوشت عجیب عمارت باغ فردوس

به گزارش روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، ونوس بهنود: سال 1264 قمری به دستور محمدشاه قاجار قصری در نزدیکی تجریش ساخته شد که البته عمر شاه برای خاتمه آن کفاف نداد. قصری که بعدها به ناصرالدین شاه و سپس دختر و داماد وی رسید و بعد از واگذاری به نوه شاه، به دلیل بی‌توجهی وی تکه تکه شد و تا مرز نابودی کامل رفت.

این باغ سرنوش عجیبی دارد از آن رو که در تاریخ سه حکومت را به خود دیده و در هر کدام ماجراهای عجیبی از سرگذرانده است. شکوه و عظمت معماری آن و درختان پرشماری که ساختمان را احاطه کرده بودند بارها از بین رفته و دوباره به همت هنرمندان دلسوز جان گرفته است.بارها گچ بری‌های آن نابود شده یا دود سیاه بی‌توجهی به خود گرفته، قدمتش تراشیده شده و دوباره احیا شده است.

باغ فردوس بعد از حکومت رضا شاه پهلوی به دولت سپرده شد. فعالیت‌های فرهنگی و هنری در آن رونق گرفت و چهره‌های سینمایی، تئاتر و موسیقی بزرگی از سراسر دنیا پا بر پله‌های آن گذاشتند. بعد از انقلاب نیز ماجراهای تغییر کاربری ادامه داشت. تا جایی که بعدها در زمان دولت خاتمی ‌افتتاح رسمی ‌آن به عنوان موزه سینما در تاریخ ثبت شد و تا امروز به عنوان موزه سینمای ایران مورد بهره برداری است.

اما این بنای قجری یکی از سازه‌های پرفراز نشیبی است که به تعبیر فاطمه محمدی مدیر موزه سینما اهمیت بسیاری در تاریخ و فرهنگ این خطه دارد.

وی معتقد است موزه سینما تنها بخشی از مجموعه باغ فردوس است و از مکان‌هایی است که شاید از مقابل آن بی‌تفاوت عبور کنیم و عمق تاثیرگذاری آن در فرهنگ و تمدنمان را درک نکنیم.

محمدی که مستند گل باغ فردوس را اثری دقیق، پژوهشی و عمیق برای معرفی باغ فردوس می‌داند، اضافه کرد: کارگردان اثر توانسته اطلاعاتی را درباره این عمارت از سراسر جهان جمع کند که قابل ستایش است.

وی افزود: این فیلم به لحاظ محتوایی اهمیت ویژه دارد چرا که نه بودجه کلان و نه تیم گسترده پشت این فیلم است. کارگردان به تنهایی توانسته تاریخ این بنا را جمع کند و افرادی که در ارتباط با این بنا بودند را بیاید و در مستند خود با آن‌ها مصاحبه کند.

مدیر موزه سینما با اشاره به اینکه مجموعه باغ فردوس در گذشته ییلاق شاهان قاجاری بود، افزود: بعدها موزه سینما به دلیل سنخیت هنری و ساختار معماری این بنا شکل گرفت و از مکان اولیه خود در کوچه لاله زار به اینجا انتقال یافت.

اما این فیلم چگونه تولید شد؟ مستند گل باغ فردوس بدون هیچ بودجه و حمایتی توسط طه غنیمی‌فرد و همسر وی تولید شده است. تمامی‌ فیلمبرداری‌ها توسط این زوج انجام شده و گردآوری اطلاعات مربوط به این بنای تاریخی، مصاحبه با افراد مرتبط در داخل و خارج از کشور و مطالعه منابع تاریخی نیز توسط خود کارگردان انجام شده است. ساخت این مستند درست در وضعیتی بوده که به تعبیر کارگردان وی ساکن وین است و برای تولید این فیلم به ایران هر سال و به مدت 5 سال رفت و آمد کرده است.

غنیمی‌فرد معتقد است ساخت این فیلم در پی یک دغدغه کلید خورد و آن هم اینکه باغ فردوس چه سرنوشتی را سپری کرده تا به شرایط امروز رسیده است.

شادمهر راستین، معمار، نویسنده و پژوهشگر که اطلاعات جامعی از بنای باغ فردوس در فیلم ارائه می‌دهد، معتقد است این بنا یکی از یادگارهای ارزشمند معماری دوره قاجار است و به حدی در ساخت آن دقت نظر بوده که گوشه گوشه آن به لحاظ معماری با تکنیک‌ها و ظرافت‌های قابل توجه ساخته شده است.قبلاً شکل باغ ایرانی داشته اما امروز شبیه باغ‌های اروپایی است.

این بنا که جزو بناهای زنده در تعریف معماران محسوب می‌شود و از سیستم تهویه هوای قابل توجهی برخوردار بوده به لحاظ گچ بری‌های زیبا و شکوهمند خود همواره مورد توجه هنرمندان بوده است. تا جایی که چهره‌هایی مانند جلال آل احمد، استاد سمندریان، محسن مخملباف، گروتوفسکی، بروک، آربی اوانسیان، استاد شجریان، شان پن، ناصر تقوایی و استاد مشکاتیان در این بنا یا به تولید اثر هنری یا تدریس و تمرین یا اجرای برنامه پرداخته‌اند.

مستند گل باغ فردوس به نوعی ثبت بخشی از حافظه سینمایی ایران است که تا به امروز مشابه آن انجام نشده است. غنیمی‌فرد با وجود مشکل کم شنوایی خود به صورت حضوری مصاحبه‌های جامعی از افراد شاخصی که به این مکان رفت و آمد می‌کردند انجام داده تا این بنا نه صرفاً به عنوان یک اثر معماری تاریخی بلکه به عنوان بخشی از هویت فرهنگی ما در یادها بماند. مرحوم ناصر طهماسب، آخرین متنی که در بستر بیماری خواند، مربوط به این مستند بود.