تصویری از هوش زنانه شرقی/ در هم تنیدگی خرد و دانایی

به گزارش ارتباطات و اطلاع رسانی مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، پنل تخصصی مستند «زینت؛ یک روز بخصوص» ساخته ابراهیم مختاری با حضور حبیبه جعفریان کارشناس و امید بلاغتی مسئول پنل در ششمین روز از برگزاری پانزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت»، در سالن دو پردیس سینمایی چارسو برگزار شد.


امید بلاغتی در ابتدای این مراسم گفت: همانطور که مطلعید در این دوره علاوه بر بزرگداشت دو عزیز، بخش مروری بر آثار یکی از بزرگترین مستندسازان ایران یعنی ابراهیم مختاری داریم. از این رو در خدمت شما هستیم. برای انتخاب فیلم‌ها دلایل مختلفی را مد نظر قرار دادیم.  


وی افزود: از دید من سه فیلمی که آقای مختاری در دهه هفتاد ساخته، سه‌گانه‌ای درباره زنان است. از همین جهت فیلم «زینت یک روز به خصوص» را به عنوان یکی از آثار ایشان برای این بخش انتخاب کردیم که به شکل اعجاب آوری فیلم امروز ما بوده و از سوژه‌های خود فراتر می‌رود.


بلاغتی در ادامه بیان کرد: اکنون همه می‌دانیم موضوع زنان در جامعه مسئله‌ای مهم است ولی در دهه ۷۰ کسی از این موضوع مطلع نبود. اما آقای مختاری در جامعه آن زمان متوجه این موضوع شده و به این مسئله پرداخته است. 


وی با بیان اینکه ابراهیم مختاری خود سینماست، گفت: این فیلمساز در آثارش جایی می‌ایستد و به ماجرا نگاه می‌کند که از نظرم ویژگی مشترک کارهای اوست. در دیدن آثار این چند سال این پرسش که نگاه مستندساز به ماجرا چیست را بیش از هر مسئله‌ای حس می‌کنیم. 


حبیبه جعفریان در ادامه این مراسم گفت: نکته‌های زیادی نوشتم که تنها معطوف به مستند زینت نیست. سه گانه زنان ایشان را خیلی درست می‌دانم. وقتی داشتم فیلم را می‌دیدم احساس کردم این تصویرها بسیار تصاویر اعجاب‌آوری است، به صورتی تصویر گرفته شده که انگار دوربینی در کار نیست. به عنوان یک روزنامه‌نگار که تنها از ویس رکوردر استفاده می‌کند، برای جلب اعتماد سوژه‌های مصاحبه با درگیری زیادی مواجهم ولی در مستند زینت آدم‌های فیلم خود خودشان هستند و دوربین را فراموش کردند.


وی افزود: این مسئله به ویژگی‌های آقای مختاری به عنوان انسان و آرتیست بر می‌گردد. البته انتخاب سوژه هم در این موضوع تاثیرگذار است. اما بخش مهمی از این موضوع مرهون آقای مختاری است. به صورتی که حتی من در دوباره دیدن این فیلم به شدت تحت تاثیر قرار گرفتم. من فکر می‌کنم رفتن به سراغ سوژه‌های خانوم که ابراهیم مختاری در سه‌گانه خود به آن پرداخته اصلا کار ساده‌ای نیست. 


بلاغتی در ادامه با اشاره به کتاب‌های حبیبه جعفریان اشاره کرد و گفت: در پروسه انتخاب کارشناس برای این برنامه، به کتاب‌های شما برخوردیم که اتفاقا شخصیت‌های خانم آنها بیشتر دیده می‌شوند. یعنی این نگاه در کتاب‌های شما نیز بود. کتاب سال‌های به خصوص آقای مختاری نیز کتاب مهمی بوده که ایشان در آن زیست خود را توضیح می‌دهند و می‌گویند که چطور به این سوژه‌ها می‌رسند. 


وی افزود: مدل نزدیک شدن به شخصیت زینت خیلی مهم است. اینکه ما فیلم را به صورتی می‌بینیم که شخصیت‌ها به راحتی زندگی می‌کنند، به این معنا نیست که نزدیک شدن به آنها ساده بوده است. فیلم زینت در روستایی در قشم ساخته شده که وضعیت مرد سالار آن چند برابر شرایط معمول است.

 
بلاغتی در ادامه گفت: انتخاب سوژه و جایی که آقای مختاری برای روایت این داستان می‌ایستد فیلم را به یک گفتمان فکری تبدیل می‌کند. ما بین مستند زینت و گفتگو در مه آقای مقدسیان می‌توانیم گفتمان‌هایی پیدا کنیم. البته این دو با یکدیگر تفاوتی هم دارند. 


وی ادامه داد: زینت کاراکتر جالبی است. کسی که برقه برداشته و می‌خواهد در انتخابات شرکت کند. آقای مختاری خودش می‌گوید چیزی که برایم جالب بود این بود که زینت برای کار خودش می‌جنگد. 


جعفریان در ادامه بیان کرد: مسائلی فراتر از موضوع گفتگو نیز وجود دارد. به عنوان مثال من در یک خانواده مذهبی بزرگ شدم و این برایم عجیب بود که زینت مدام من را به یاد مادرم می‌انداخت. فکر می‌کنم فراتر از ماجرا او قائل به گفتگوست. فکر می‌کنم در این سه گانه، کشفی برای خود فیلمساز هم اتفاق افتاده است. چراکه ما در آنها یک جور هوش زنانه شرقی می‌بینیم. 


وی افزود: متاسفانه ما اینطور زیستیم که هرچیزی به سنت و گذشته مربوط می‌شود را بد بدانیم؛ فراموش کردیم که در هر مسئله باید کجا بایستیم؟ فراموش کردیم آن گذشته‌ای که بد می‌دانیم تا چه اندازه می‌تواند دست ما را برای تصمیم باز بگذارد. زن‌هایی که آقای مختاری در سه گانه خود نشان می‌دهد که با یک نبوغ و هوش در پی حل مشکلات خود بر می‌آیند.


 جعفریان در ادامه گفت: نزدیک به ۸ سال است که متوجه شدم مادرم که سواد زیادی هم ندارد، چقدر پیچیده است. متوجه شدم کسی که تا این اندازه پیرو سنت است یک فمنیست واقعی است. ابتدا فکر کردم این تناقض است ولی بعد دیدم که اصلا اینطور نیست. آنها به این صورت زندگی کردند. آقای مختاری فیلمسازی است که می‌رود تا مواجه شود که در فیلم زینت نیز آن را می‌بینیم.


بلاغتی نیز در بخش دیگری از این نشست گفت: من رکوردار دیدن زینت و هامون هستم. در مواجهه با آدم‌های مختلف دیدم که از من می‌پرسن چرا زینت در صحبت با دایی خود عصبی نمی‌شود؟ این نکته جالبی است که اکثرا افرادی که سن کمتری دارند از بابت آن تعجب می‌کنند. 


وی با بیان اینکه در این مدل فیلم، فیلمساز خودش در لحظه با واقعیت مواجه می‌شود، عنوان کرد: آقای مختاری خیلی مستندساز مولفی است‌ و حتی ایده‌های او در تدوین مشاهده می‌شود. فیلم پر از تصاویر ارزشمند است؛ پر از جزییات پر معنا که آن را می‌بینیم. سه‌گانه زنان آقای مختاری  از سال ۷۴، تا ۷۸ ساخته شده در خود راهکارها و پیشنهادهایی دارد. کاراکترهای این فیلم‌ها دارای زیست اجتماعی هستند.


جعفریان ادامه داد: این فیلم با وجود جزییات فراوان، یک ذات زنانه در خود دارد. جزییاتی را می‌بینیم که در خانه خود دیدیم و به نظرمان بی‌ارزش می‌ماند ولی روزمرگی نشان داده شده به زنان قدرتی می‌دهد که چیزهایی را ببینند که شاید آدم‌های دیگر در شرایط عادی نبینند. جمله‌های آخری که زینت در مورد آرزوی کارمند شدن خود می‌گوید، از صبر او نشات می‌گیرد که در نسل امروز کمتر شاهدیم. 


بلاغتی در ادامه بیان کرد: اعتبار این موارد برای من از فیلمساز و شکل فیلمسازی او می‌آید. آقای مختاری در مستندهای خود در جایی ایستاده و به ماجرا نگاه می‌کند. این نگاه مهمی است که ما در مستندهای خیلی بحرانی امروز نمی‌بینیم و از همین جهت خیلی تاثیری رویمان نمی‌گذارد.


وی با بیان اینکه بسیاری از مواردی که می‌بینیم با انتخاب فیلمساز شکل گرفته است، گفت: سه زنی که در سه گانه آقای مختاری می‌بینیم، کار کرده و زیست اجتماعی داشته و هر سه میل شدیدی به گفتگو دارند. 


جعفریان ادامه داد: این نگاه میکرو بیولوژیستی که زن‌ها به زندگی دارند، خیلی می‌تواند آنها را کمک کند ولی ما با مدرن شدن در حال از دست دادن آن هستیم. در واقع فکر می‌کنیم باید کارهای خیلی عجیبی انجام دهیم در حالی که بسیاری از کارهایی که مادران ما انجام دادن نیز کارهای مهمی است. ما باید به همان پیچیدگی که این مسائل هست به آنها نگاه کنیم؛ به خود زن بودن در زمانه پیچیده امروز فکر کنیم.


بلاغتی افزود: در مستندهای امروز حادنگاری وجود دارد که جای نگاه داشتن فیلمساز را گرفته است. این سه گانه به شما می‌گوید مستندساز ما چقدر در هم تنیده با خرد و دانایی است که در مستندهای امروز غیبتش را حس می‌کنیم. شما در سینمای مختاری می‌توانید دریافت خود از آثار را بگویید. ولی در آثار اکثر مستندسازهای امروزی چنین چیزی نیست. 


وی در پایان گفت: در مستندهای آقای مختاری در حالی که فکر می‌کنید اصلا با موضوع مهمی طرف نیستید ولی می‌بینید که بحران و درام مهمی شکل می‌گیرد. وقتی به سینمای آقای مختاری نگاه می‌کنید می‌توانید این سیر را تشخیص دهید.

پانزدهمین جشنواره بین‌المللی «سینماحقیقت» به دبیری محمد حمیدی مقدم از 18 آذرماه شروع شده و تا 25 آذرماه ادامه دارد.