یادداشت یک مستندساز/ همه عمر دیر رسیدیم

به گزارش روابط عمومی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی، امیر هادی ملک اسماعیلی: این یادداشت را به مناسبت تولد هنرمند نازنینی می نویسم. زنده‌یاد علی حاتمی بیش از هر چیز من  و بسیاری را  با شهر زادگاهمان، تهران زیبا و تاریخی آشنا کرد. تجربه‌های علی حاتمی در سینمای داستانی رقم خورده و سراغ سینمای مستند نرفته است، اما آنچه ساخته به واسطه رسم یک دنیا، و جهان، جذاب و قابل استناد است. جهانی که مقلدان بی شمار او نتوانستند، با کیفیتی که علی حاتمی کار می کرد، بخشی از آن را به وجود بیاورند.

حاتمی در فیلم‌های داستانی و سریال‌هایش از آغاز تا فرجام از تاریخ، روابط اجتماعی، معماری و زندگی در تهران سخن گفت. این روزها و پس از فقدان طولانی حاتمی، نیازمند علی حاتمی دیگری هستیم تا از تهران امروز بگوید، از مردم، دغدغه‌ها، آداب و رسوم، لباس‌ها و غذاها.

تولد این هنرمند گرانبها بهانه است تا فیلم های مستندی که از تهران دیده‌ام را مرور کنم و بدانم چقدر بیشتر این فیلم ها ناقص است. بسیاری از این مستندها شتابزده ساخته شده، تحقیق که معمولا کامل نیست، خط روایی منسجمی وجود ندارد که از شهر تهران و مردمش بگوید.

درست است که فیلم مستند، فضایی برای ارائه حجم وسیع اطلاعات نیست، واقعا هم نمی‌شود از همه چیز این شهر در یک فیلم مستند گفت، ولی حتی خط روایی در بیشتر این فیلم ها دلچسب نیست یا کهنه و دل آزار است، یا زمان فیلم طولانی است و باارائه اطلاعات زائد تماشاگر را خسته می‌کند.

آثار علی حاتمی به یادمان می آورد که فیلمساز می تواند جهان شخصی خود را بسازد، خط روایی دلخواه خود را داشته باشد، اما سکانس به سکانس  فیلمش ماندنی باشد، به این دلیل که اصیل است، از شناخت و تجربه شخصی می‌آید و بوی این شهر را می دهد.

از میان مستندهایی که درباره تهران ساخته شده، چقدر از تهران و آدم هایی که در این شهر زندگی می‌کنند، صحبت می‌شود، این مردم چه لباس می‌پوشیدند؟ معماری چگونه بوده و امروز چطور است؟  آیا با دیدن فیلم های مستند محله های تهران و آدم ها و روابط را می‌شناسیم؟ آیا این مستندهای ریشه‌های تهران را به ما یادآور می‌شوند؟ تحلیل جامعه شناختی از تهران دیروز و امروز دارند؟

در شروع فیلم «حسن کچل»، غیر از تک گویی زیبای مرتضی احمدی (برگرفته از سنت پیش پرده خوانی تئاتر و مختص تهران) شخصیت اصلی شروع به جمع کردن سیب های خوش رنگ و آبدار می کند، مطمن هستم  همین امروز فیلم را ببینید هوس خوردن سیب خواهید کرد. اما با دیدن کدام مستند درباره تهران یا یک محله از آن تماشاگر ترغیب می‌شود آن منطقه، محله و عمارت را ببیند؟

برای فیلمسازان امروز، لازم است که فیلم‌های علی حاتمی را تماشا کنند، این تجربه های دلنشین و ماندگار که از این شهر ساخته شده، بی‌همتاست. مرور سینمای حاتمی به ما می‌آموزد چگونه روایت کنیم، چگونه اطلاعات دلخواه برای فیلم مستند گرد آوری کنیم. حتی یاد بگیریم متنی که به گوینده می‌دهیم حال و هوای شهری داشته باشد که نامش از طهران به تهران رسیده است. فیلمساز مستند باشیم یا تماشاگر کنجکاو فرقی نمی کند. همانند آثار علی حاتمی، این شهر و تاریخش را دوست داشته باشیم.